صفر تا صد صادرات به عراق: قوانین، مدارک، چالش‌ها

در دنیای تجارت بین المللی صادرات به عراق یکی از سودآورترین فرصت ها برای تجار ایرانی محسوب می شود. عراق به عنوان دومین بازار صادراتی ایران، با روابط فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی نزدیک، پتانسیل بالایی برای رشد تجارت دارد. بر اساس آمارهای اخیر، حجم صادرات ایران به عراق در سال 2024 حدود 12 میلیارد دلار بوده و هدف گذاری برای رسیدن به 20 میلیارد دلار در نیمه دوم سال 2025 انجام شده است. این رشد، ناشی از نیازهای وارداتی عراق است که بخش عمده ای از آن از طریق ایران تأمین می شود.

💡در این مقاله جامع به بررسی صفر تا صد صادرات به عراق می پردازیم و از کالاهای مجاز و پرسود گرفته تا مدارک لازم، چالش ها، روش های بازاریابی و نکات موفقیت را خواهیم گفت.

وضعیت اقتصادی عراق و اهمیت صادرات به این کشور

عراق با جمعیت بیش از 40 میلیون نفر و اقتصاد در حال رشد، یکی از بزرگ ترین واردکنندگان منطقه است. اقتصاد این کشور عمدتاً وابسته به نفت است، اما بخش های ساختمانی، کشاورزی و صنعتی نیاز به واردات گسترده دارند.

بر اساس آمار واردات عراق در سال 2023 بالغ بر 85 میلیارد دلار بوده که شامل مواد غذایی، مصالح ساختمانی و ماشین آلات می شود. ایران با سهم بیش از 10-12 میلیارد دلار از این بازار نقش کلیدی ایفا می کند.
در نیمه نخست سال 2025 صادرات غیرنفتی ایران به عراق رشد 25 درصدی داشته و عراق در میان پنج مقصد اصلی برای  صادرات از ایران قرار گرفته است. با این حال چالش هایی مانند کاهش 40 درصدی صادرات گاز به دلیل مسائل انرژی وجود دارد.

صادرات به عراق نه تنها ارزآوری بالایی دارد، بلکه به دلیل نزدیکی جغرافیایی هزینه حمل ونقل پایین تری نسبت به سایر بازارها ارائه می دهد. تجار ایرانی می توانند از مرزهای مشترک مانند پرویزخان، باشماق و مهران برای ارسال کالا استفاده کنند.

آمار کلیدی صادرات ایران به عراق (2024-2025)

این آمار نشان دهنده پتانسیل بالا برای صادرات به عراق است، اما نیاز به استراتژی دقیق دارد.

کالاهای مجاز و پرسود برای صادرات به عراق

یکی از کلیدهای موفقیت در صادرات به عراق، انتخاب کالاهای مناسب است. بر اساس قوانین گمرکی عراق، بیش از 850 نوع کالا مجاز برای واردات هستند. در ادامه کالاهای مجاز و پرتقاضا را آورده ایم:

✅️مصالح ساختمانی: سیمان، کاشی و سرامیک، سنگ ساختمانی مانند تراورتن و مرمریت، لوله و اتصالات. این کالاها بیش از 30% صادرات ایران به عراق را تشکیل می دهند.

✅️مواد غذایی: محصولات کشاورزی، لبنیات، چای، قهوه، توتون و تنباکو. عراق سالانه میلیاردها دلار مواد غذایی وارد می کند.

✅️پوشاک و پارچه: انواع لباس ایرانی به دلیل کیفیت و قیمت رقابتی بازار خوبی دارد.

✅️ماشین آلات و تجهیزات: صنعتی، پزشکی و شوینده های بهداشتی در بازار عراق فروش خوبی دارد.

✅️سایر: دام و طیور زنده، دارو و تجهیزات درمانی نیز از گزینه های پرسود در صادرات به عراق است.

کالاهای ممنوعه

برای جلوگیری از مشکلات از صادرات کالاهای ممنوع مانند مواد منفجره، آتش زا، مهمات، مواد مخدر و برخی محصولات کشاورزی خاص (مانند برخی میوه ها در فصل های خاص) خودداری کنید.

مدارک و مجوزهای لازم برای صادرات به عراق

صادرات به عراق نیازمند رعایت دقیق قوانین گمرکی است. از سال 2020 برنامه بازرسی، آزمایش و صدور گواهی انطباق (COC) الزامی شده است.

لیست مدارک اصلی شامل موارد زیر می شود:

1. کارت بازرگانی: از اتاق بازرگانی ایران می توانید درخواست بدهید.
2. اظهارنامه صادرات: شامل جزئیات کالا، ارزش و مقصد صادراتی می شود.
3. پروفُرما (پیش فاکتور): باید به زبان انگلیسی و عربی باشد.
4. گواهی بازرسی: از شرکت های SGS یا BV برای تأیید کیفیت باید دریافت کنید.
5. فاکتور فروش: نسخه انگلیسی و عربی را ترجمه کنید.
6. گواهی مبدا: از اتاق بازرگانی، به دو زبان دریافت نمایید.
7.  گواهی بهداشت: برای محصولات غذایی و دارویی داشتن گواهی بهداشت الزامی است.
8. لیست مشخصات کالا: شامل نام، مقدار، ارزش و HS Code.
9. گواهی انطباق (COC): برای کالاهای وارداتی به عراق این گواهی لازم است.
10. مجوزهای خاص: مانند مجوز صادرات دام و یا هر کالای خاص دیگری که نیاز به مجوز جداگانه دارد.
11. بیمه نامه حمل ونقل: برای پوشش ریسک ها از بیمه نامه استفاده کنید.

نکته: این مدارک را قبل از ارسال کالا تهیه کنید تا از تأخیر در مرزها جلوگیری شود.

چالش ها و مشکلات

با وجود فرصت های فراوان در بازار عراق به عنوان دومین مقصد صادراتی ایران، صادرات به این کشور با چالش ها و مشکلات متعددی روبرو است که منجر به کاهش قابل توجه حجم تجارت شده است.
بر اساس آمارهای اخیر صادرات ایران به عراق در سال 2025 با افتی حدود 18 درصدی در نیمه نخست مواجه بوده و این روند ادامه یافته است. به طوری که صادرات غیرنفتی کلی در هشت ماه نخست به حدود 6.7 میلیارد دلار رسیده و هدف گذاری 20 میلیارد دلاری برای کل سال محقق نشده است.

یکی از اصلی ترین عوامل این کاهش، افزایش تعرفه های وارداتی عراق بر کالاهایی مانند فلزات از جمله میلگرد و گاز طبیعی است که صادرات این اقلام را به شدت تحت تأثیر قرار داده و منجر به سقوط ارزش صادرات در این بخش ها شده است.
علاوه بر این مشکلات گمرکی و فساد اداری در مرزها از جمله تأخیرهای طولانی در ترخیص کالاها، دریافت هزینه های نامشخص و غیررسمی مانند رشوه گیری و عملکرد ضعیف بخش خصوصی در مدیریت این موانع تجارت را پیچیده تر کرده و هزینه های عملیاتی را افزایش داده است.

ناترازی انرژی در ایران نیز نقش کلیدی ایفا کرده جایی که کمبود گاز داخلی منجر به کاهش 40 درصدی صادرات گاز به عراق در ماه های آوریل تا اوت شده و حتی اخیراً به توقف کامل صادرات گاز به دلیل محدودیت های عملیاتی و شرایط اضطراری رسیده است. این امر نه تنها درآمد ارزی ایران را کاهش داده بلکه باعث کمبود برق در عراق و تنش های دیپلماتیک شده است.

رقابت شدید خارجی از سوی کشورهایی مانند ترکیه و چین که کالاهای ارزان قیمت و با کیفیت رقابتی عرضه می کنند، سهم بازار ایران را تهدید کرده و صادرات ناپایدار را تشدید نموده است.

محدودیت های بانکی بین المللی و محدودیت های انتقال پول نیز موانع مالی جدی ایجاد کرده و جذب سرمایه گذاری خارجی را کاهش داده است. ضعف در دیپلماسی اقتصادی و نبود رایزنان بازرگانی کارآمد، همراه با تنش های سیاسی، این مشکلات را عمیق تر کرده و تجارت را محدود نموده است.

برای غلبه بر این چالش ها توصیه می شود از مشاوران حقوقی متخصص استفاده شود، قوانین گمرکی و تجاری دو کشور به طور مداوم به روزرسانی گردد، شبکه های بانکی جایگزین (مانند مبادلات تهاتری) تقویت شود و تمرکز بر تنوع بخشی به کالاهای صادراتی و تقویت روابط دیپلماسی اقتصادی قرار گیرد تا پایداری تجارت افزایش یابد.

روش های بازاریابی و ورود به بازار عراق

بازاریابی کلیدی برای موفقیت در صادرات به عراق است. روش های مؤثر عبارتند از:

🟠بازاریابی دیجیتال: استفاده از اینستاگرام، فیسبوک و وب سایت برای تبلیغات را حتما در استراتژی های خود بگنجانید.

🟠نمایشگاه ها و رویدادها: شرکت در نمایشگاه های بغداد و اربیل برای ایجاد ارتباطات و پیدا کردن مشتری واقعی، بسیار کارآمد است.

🟠شریک تجاری محلی: یافتن نماینده فروش در عراق برای توزیع کالا شاید حاشیه سود شما را کم کند، اما برای سریع تر شدن فروش بسیار کمک کننده است..

🟠برندسازی: تمرکز روی کیفیت و تبلیغات سنتی مانند بیلبورد شما را به یک برند قوی در عراق تبدیل خواهد کرد.

🟠روش های آنلاین: پلتفرم های آنلاین و سایت های فروش کالا یکی دیگر از روش های فروش محصولات در عراق است که باید در این زمینه نیز فعال باشید.

🟠مطالعه بازار: تحلیل رقبا و نیازها قبل از ورود به بازار از ارکان اصلی تجارت و صادرات است.

حمل ونقل، مرزها و نکات عملی

حمل ونقل زمینی به دلیل مرز مشترک گسترده ایران و عراق که حدود 1600 کیلومتر می باشد، اصلی ترین روش صادرات به عراق است و هزینه های آن را به طور قابل توجهی پایین نگه می دارد.
این روش نه تنها سریع و مقرون به صرفه است، بلکه امکان ارسال حجم بالای کالا را فراهم می کند. هزینه حمل معمولاً بین 10 تا 20 درصد ارزش کالا تخمین زده می شود که بسته به فاصله، نوع کالا و مرز انتخابی متغییر است.
برای کالاهای سنگین مانند مصالح ساختمانی، هزینه کمتر و برای کالاهای حساس یا فاسدشدنی، ممکن است بالاتر باشد. توصیه می شود حتماً از بیمه کامل حمل ونقل استفاده کنید تا ریسک خسارت، سرقت یا تأخیر پوشش داده شود.

برای موفقیت در حمل همکاری با شرکت های حمل ونقل معتبر ضروری است. این شرکت ها اغلب خدمات بسته بندی، ترخیص گمرکی و پیگیری را هم ارائه می دهند.

مرزهای کلیدی صادرات به عراق

ایران و عراق چندین مرز رسمی فعال دارند که هر کدام مزایا و ویژگی های خاص خود را برای انواع کالاها ارائه می دهند. مرزهای شمالی معمولاً به اقلیم کردستان و مرزهای جنوبی به بخش مرکزی و جنوبی عراق متصل هستند. در ادامه جزئیات مهم ترین مرزها بر اساس آمار و تجربیات عملی را آورده ایم:

1. مرز پرویزخان (استان کرمانشاه - قصرشیرین)

• موقعیت و دسترسی: یکی از مهم ترین مرزهای غربی، هم مرز با اقلیم کردستان عراق و شهرهای سلیمانیه، کلار و خانقین است.
• کالاهای اصلی: مصالح ساختمانی مانند کاشی، سیمان، میلگرد، میوه و تره بار، خشکبار، محصولات صنعتی و فولادی از اصلی ترین کالاهایی است که از این مرز عبور میکنند.
• آمار اخیر: در شش ماهه نخست 2025، حدود 974 هزار تن کالا به ارزش بیش از 420 میلیون دلار صادر شده (رتبه سوم صادرات زمینی به عراق با سهم 12 درصدی ارزشی). در سال های قبل، گاهی رتبه اول را داشته اما اخیراً با رکود نسبی مواجه بوده است.
• نکات عملی: زیرساخت خوب، تردد روزانه بالا (گاهی بیش از 800 کامیون)، اما ممکن است تأخیرهای گمرکی به دلیل حجم بالا رخ دهد. مناسب برای صادرات به کردستان عراق. هزینه حمل پایین تر نسبت به مرزهای جنوبی.

2. مرز باشماق (استان کردستان - مریوان)

• موقعیت و دسترسی: در 15 کیلومتری مریوان، هم مرز با اقلیم کردستان در شهرهای پنجوین و سلیمانیه است.
• کالاهای اصلی: میوه و تره بار، مصالح ساختمانی، محصولات کشاورزی و مصرفی روزانه می باشد.
• آمار اخیر: یکی از فعال ترین مرزهای شمالی با تردد بالا که بخش عمده ای از صادرات به کردستان عراق از اینجا انجام می شود.
• نکات عملی: اهمیت گردشگری و تجاری همزمان، زیرساخت نسبتاً خوب اما گاهی شلوغ در فصل های میوه. مناسب برای کالاهای فاسدشدنی به دلیل مسیر کوهستانی خنک تر. همکاری با ترخیص کاران محلی توصیه می شود تا از تأخیر جلوگیری شود.

3. مرز مهران (استان ایلام)

• موقعیت و دسترسی: نزدیک ترین مرز به بغداد (حدود 230 کیلومتر)، هم مرز با زرباطیه عراق؛ پرترددترین مرز برای زائران و تجارت.
• کالاهای اصلی: محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی، کاشی و سرامیک، تجهیزات صنعتی، کشاورزی و فلزی.
• آمار اخیر: رکورددار صادرات با بیش از 1 میلیارد دلار در هشت ماه نخست 2025 (وزن بیش از 1.6 میلیون تن)؛ روزانه حدود 400-600 کامیون.
• نکات عملی: امن ترین و استراتژیک ترین مرز جنوبی، زیرساخت عالی اما در ایام اربعین تجارت محدود می شود. ایده آل برای دسترسی سریع به مرکز و جنوب عراق. ترانزیت کالا نیز رشد 27 درصدی داشته.

4. مرز شلمچه (استان خوزستان - نزدیک خرمشهر)

• موقعیت و دسترسی: هم مرز با بصره عراق، دروازه اصلی جنوب و دسترسی مستقیم به خلیج فارس دارد.
• کالاهای اصلی: محصولات پتروشیمی (80% صادرات این بخش)، فلزات، سیمان، مواد غذایی و صنعتی است.
• آمار اخیر: حدود 1.5 میلیارد دلار در هشت ماه نخست 2025، حجم بالا برای کالاهای سنگین.
• نکات عملی: مناسب برای صادرات به جنوب عراق و ترانزیت به کشورهای عربی. هزینه حمل پایین به دلیل نزدیکی به بندر، اما گرمای هوا برای کالاهای حساس چالش برانگیز است. فعالیت 24 ساعته و ظرفیت بالا.

نکات موفقیت در صادرات به عراق

🟡شروع با سرمایه کم: از روش های غیرمستقیم مانند واسطه ها استفاده کنید.

🟡به روزرسانی قوانین: قوانین عراق متغیر است؛ از سایت های دولتی پیگیری کنید.

🟡مدیریت ریسک: قراردادهای محکم بنویسید و از وکلای محلی کمک بگیرید.

🟡تمرکز روی کیفیت: استانداردهای COC را رعایت کنید تا اعتبار بسازید.

🟡گسترش شبکه: با تجار عراقی ارتباط برقرار کنید.